ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΑ

Sawubona! Έρχομαι από τη χώρα των Ζουλού

Ένα ταξίδι πολιτισμού στα μέρη των «αγρίων»

17 July 2008

Του Τάσου Αγγελή, Γενικού Διευθυντή του Ιδρύματος Πολιτισμού Κύπρου

Όταν η ISPA, η Διεθνής Ένωση Παραστατικών Τεχνών, αποφάσισε να διοργανώσει το ετήσιο συνέδριο της για το 2008 στο Durban  της Νότιας Αφρική η φυσική αντίδραση πολλών από τα μέλη ήταν η επιφυλακτικότητα, η απορία, ίσως και η έκπληξη.

Διερωτηθήκαμε πολλοί, μετά από το κέντρο της Ευρώπης, τις Βρυξέλλες, όπου πραγματοποιήθηκε το προηγούμενο συνέδριο, τι θα είχε να προσφέρει στις τέχνες και τον πολιτισμό το Durban, μια πόλη της KwaZulu Natal, δηλαδή της χώρας ή πιο σωστά του Βασιλείου των Ζουλού.

Με αυτές τις σκέψεις φθάσαμε στο Durban, μαζί με άλλα μέλη της  ISPA, οι πιο πολλοί κορυφαία στελέχη γνωστών καλλιτεχνικών οργανισμών και σχημάτων και άλλοι επαγγελματίες των παραστατικών τεχνών της Ευρώπης, της Αμερικής και του κόσμου.

Οι άγριοι επιτίθενται

Η πρώτη έκπληξη ήρθε με την άφιξη μας στο χώρο φιλοξενίας του Συνεδρίου, το πολιτιστικό σύμπλεγμα Playhouse του Durban.

Όπως διαπιστώσαμε, πρόκειται για ένα εξαιρετικό αρχιτεκτόνημα του 1926, που ανακαινίστηκε και επεκτάθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 80 και που σε τίποτε δεν υπολείπεται των σύγχρονων ευρωπαϊκών πολιτιστικών κέντρων.
Αποτελείται από αίθουσα όπερας και συναυλιών για 1224 θεατές, θεατρική αίθουσα με 464 θέσεις, πιο μικρό θεατράκι με 136 καθίσματα και πολλούς άλλους χώρους δοκιμών, παρουσιάσεων και παραστάσεων, όλοι εξοπλισμένοι με τα απαραίτητα υψηλής ποιότητας τεχνικά μέσα.

Βέβαια το  Playhouse δεν το δημιούργησαν οι Ζουλού. Αυτοί τότε βρίσκονταν στη ζούγκλα ή στην κόλαση του απαρτχάιντ.

Όπως θα μας πει ο John Kani, αυτός ο Νοτιοαφρικανός γίγαντας του θεάτρου και του πνεύματος, «έπαιζα θέατρο στο Broadway και οι Αμερικανοί με τιμούσαν  με το Tony Award, αλλά μου ήταν αδύνατο να εμφανιστώ σ’αυτό εδώ το θέατρο της χώρας μου».

Σήμερα όμως το Playhouse το διευθύνουν και το συντηρούν, το γεμίζουν κατά χιλιάδες ως θεατές και ακροατές και το ζωντανεύουν κάθε μέρα με την καλλιτεχνική τους δημιουργία κατά κύριο λόγο οι Ζουλού, που, υπενθυμίζω, μέχρι προχθές βρίσκονταν στη ζούγκλα και στα θλιβερά γκέτο του απαρτχάιντ.

Έναρξη εργασιών του Συνεδρίου.
Η Linda Bukhosini βρίσκεται στις δόξες της. Δικαιωματικά είναι η πρώτη ομιλήτρια ως η Γενική Διευθύντρια του Playhouse και η διοργανώτρια των εκδηλώσεων του Συνεδρίου. Πρόκειται για μια ξεχωριστή προσωπικότητα της τέχνης και του πολιτισμού. Με σπουδές στη Νέα Υόρκη, διακρίνεται από μια ψυχική ευγένεια, λεπτούς τρόπους και μια αξιοθαύμαστη σφαιρική γνώση των παγκόσμιων καλλιτεχνικών δρώμενων. Παρόλο που μιλά άπταιστα τα αγγλικά, από συγκίνηση χάνει τα λόγια της. Απολογείται και εξηγεί: «Μην ξεχνάτε ότι πρώτα είμαι Ζουλού και οι πρώτες λέξεις που μου έρχονται στο μυαλό αυτή τη στιγμή είναι στη γλώσσα μου». Θα τη δούμε το επόμενο βράδυ να πετάγεται αυθόρμητα πάνω στη σκηνή για να συνοδεύσει ένα συγκρότημα Ζουλού σε ένα ξέφρενο πολεμικό χορό, περήφανη για την καταγωγή της.

Πώς έγιναν ανθρωποφάγοι

Κάποιοι λευκοί Νοτιοαφρικανοί φίλοι μας είπαν πριν φτάσουμε στο Durban: Οι Ζουλού είναι μια περήφανη φυλή. Πριν τους ξεριζώσουν και τους διασκορπίσουν οι αποικιοκράτες, ζούσαν σε κοινότητες  με υποδειγματική οργάνωση και ένα ηθικό κώδικα στηριγμένο στη συλλογικότητα, τον αλληλοσεβασμό και την αλληλοεκτίμηση.

Τα λόγια αυτά τα θυμηθήκαμε πολλές φορές στις λίγες μέρες που περάσαμε στο Durban. Εύκολα αντιλήφθηκα ότι οι Ζουλού ακόμα πληρώνουν το βαρύ αντίτιμο της αγάπης τους για την ελευθερία, την ηθική και τις παραδόσεις τους.

Ο Hugh Masekela είναι ένας θρύλος της μουσικής της Αφρικής, αλλά και της αμερικανικής τζαζ. « Ζηλεύω τα ζώα της χώρας μας, λέει. Πρώτα γιατί κανείς δεν τα ξερίζωσε από τον τόπο τους, δεύτερο γιατί πάντα υπάρχουν γι’ αυτά χρήματα για να συντηρούνται και τρίτο και κυριότερο γιατί έχουν εκατοντάδες φορές περισσότερο τηλεοπτικό χρόνο από εμάς τους ανθρώπους της Νότιας Αφρικής. Κοιτάξτε στο National Geographic, κοιτάξτε σε όλους τους τηλεοπτικούς σταθμούς του κόσμου. Τα λιοντάρια μας, οι ελέφαντες μας, οι τίγρεις μας είναι πρωταγωνιστές.

Αν έδιναν και σ’ εμάς λίγο τηλεοπτικό χρόνο, θα μπορούσαμε να παρουσιάσουμε στον κόσμο αυτό που εμείς θεωρούμε ότι είμαστε και όχι όπως θέλουν οι άλλοι να μας παρουσιάζουν».

Αν οι Ζουλού διέθεταν τηλεοπτικό χρόνο, σίγουρα θα πρόβαλλαν τον πολιτισμό τους και  θα παρουσίαζαν  ως άγριους ανθρωποφάγους και αιμοδιψείς εξολοθρευτές τους Ευρωπαίους κατακτητές και  καταπιεστές τους. Και αυτό θα ήταν σίγουρα πιο κοντά στην πραγματικότητα. Συμβαίνει όμως το αντίθετο. Και ξέρετε γιατί; Γιατί οι Ζουλού δεν συμφιλιώθηκαν με τη σκλαβιά και ήταν εκείνοι που κατατρόπωσαν και εξευτέλισαν τον ακαταμάχητο βρετανικό αποικιοκρατικό στρατό. Οπλισμένοι με ασπίδες και δόρατα και χρησιμοποιώντας την πολεμική στρατηγική του μεγάλου τους βασιλιά Shaka,   έδωσαν ένα μάθημα τιμής και ελευθερίας στους κατακτητές. Η μάχη της Isandlwana στις 22 Ιανουαρίου 1879 έμεινε στην ιστορία ως μνημείο ανδρείας και φιλοπατρίας για τους Ζουλού και μέρα συντριπτικής ήττας και  ντροπής για την ένδοξη αυτοκρατορία. Συνεπώς οι θρασείς Ζουλού έπρεπε να τιμωρηθούν κουβαλώντας στο διηνεκές την εικόνα του άγριου ανθρωποφάγου, σε αντίθεση βέβαια με τους ευγενικούς εκπολιτιστές Ευρωπαίους αποικιοκράτες, που έχουν στη συνείδηση τους εκατομμύρια ψυχές στην Αφρική και την Ασία.

Οι άγριοι ξαναχτυπούν

Αυτοί οι «άγριοι», λοιπόν, μας επιφύλασσαν και άλλες εκπλήξεις.

Γνωρίζαμε από το πρόγραμμα ότι οι διοργανωτές του Συνεδρίου θα παρουσιάζαν μια μουσικοχορευτική σύνθεση, παραγωγή του  Playhouse, βασισμένη στις παραδόσεις  των Ζουλού. Όμως ποτέ δεν φανταστήκαμε ότι θα δούμε αυτό που είδαμε.

Μπαίνοντας στη μεγάλη αίθουσα της όπερας, μας υποδέχθηκαν από την καταπακτή οι ήχοι μιας μεγάλης συμφωνικής ορχήστρας, τέτοιας που θα τη ζήλευαν ακόμα και χώρες της Ευρώπης. Η έκπληξη μεγαλώνει όταν στη σκηνή εμφανίζονται Ζουλού σοπράνο, τενόροι και μπάσοι σολίστες για να ακολουθήσει μια εκατονταμελής  χορωδία, που μαζί με τη συμφωνική ορχήστρα και τους αοιδούς μας απογειώνουν σε ένα μοναδικό αφρικανοευρωπαϊκό  μουσικό ταξίδι.

Μετά συμβαίνει το αδιανόητο. Στην σκηνή εφορμούν ημίγυμνοι χορευτές Ζουλού με τα τύμπανα τους και στήνουν ένα άγριο χορευτικό ξεφάντωμα που έρχεται ως αρμονικό συμπλήρωμα της συμφωνικής ορχήστρας, των σολίστ και της χορωδίας!

Την επομένη θα μάθουμε κι΄άλλα. Ότι ανάμεσα στα διάφορα μουσικά ακούσματα και δρώμενα υπάρχει ένα νέο είδος που ονομάζεται Όπερα Ζουλού και μάλιστα έχει καταξιωθεί και στον «πολιτισμένο» κόσμο.

Ο Θέμης Βεντούρας είναι ένας από τους βασικούς ομιλητές – συζητητές του Συνεδρίου. Ελληνικής καταγωγής Νοτιοαφρικανός, διαπρεπής καλλιτέχνης του θεάτρου και της μουσικής στο Durban, τρέφει μεγάλη αγάπη για την Ελλάδα και την Κύπρο.

Μας μιλά με πάθος για τη θεατρική δουλειά του (είναι διευθυντής δύο θεάτρων στο Durban) και την προσπάθεια των καλλιτεχνών να προσεγγίσουν το κοινό στις αστικές περιοχές, αλλά και την ύπαιθρο.

Αισθάνεται περήφανος για την παραγωγή μιας όπερας Ζουλού, της «Πριγκίπισσας Magogo Κα Dimuzulu». Στο Σικάγο για πέντε συνεχείς βραδιές αποθεώνετο  από 7000 θεατές σε κάθε παράσταση. Επιθυμία του είναι να την παρουσιάσει  και στην Κύπρο με τους Ζουλού καλλιτέχνες του.

Σίγουρα θα είμαστε τυχεροί να την παρακολουθήσουμε.

Άγρια αγάπη

Ο John Kani είναι ένας πραγματικός καλλιτέχνης και ένας πραγματικός λαϊκός ηγέτης. Eνσαρκώνει δηλαδή τον ήρωα της μαχόμενης τέχνης που είναι παρών εκεί και όταν τον χρειάζεται ο λαός του. Δεν έζησα ποτέ τέτοια αποθέωση καλλιτέχνη από το κοινό όπως εκείνη μετά το τέλος της θεατρικής παράστασης   « Nothing but the truth» με συγγραφέα και πρωταγωνιστή τον John Kani. Είναι ένα θεατρικό αριστούργημα, ένα τολμηρό ψυχογράφημα της σημερινής Νότιας Αφρικής, μια βυθοσκόπηση στη σκέψη και τη ψυχή των χτεσινών πολεμιστών κατά του απαρτχάιντ και σημερινών ανθρώπων της εξουσίας, μια βαθειά ψυχολογική διείσδυση στον εσώτερο κόσμο των νέων Νοτιαφρικανών που ψάχνουν το δρόμο τους, πότε αρνούμενοι και πότε αποδεχόμενοι την αλήθεια για το παρελθόν τους.

Φίλος και συναγωνιστής του Μαντέλα, ο Kani σε κάποια συζήτηση, ενώ απαριθμεί στους συνέδρους τα καυτά κοινωνικά και άλλα προβλήματα, που πιο δύσκολα καταπολεμούνται από ότι το καθεστώς του απαρτχάιντ, θα φωνάξει: «Θέλω τον πόλεμο μου πίσω, θέλω το καλασνίκοφ μου".

Ο John Kani είναι περήφανος για πολλά πράγματα στη θεατρική του ζωή και ιδιαίτερα περήφανος για μια παράσταση της Αντιγόνης του Σοφοκλή. Κι΄ εγώ ένοιωσα ιδιαίτερη περηφάνια που τον γνώρισα όταν ανακάλυψα ότι θεατρικά έργα που θαύμασα πριν χρόνια και συγκεκριμένα « Το νησί» και «Ο Σίζουε Μπάνζι είναι νεκρός » συγγραφικά ανήκουν όχι μόνο τον Athol Fugard, αλλά και στον Kani .

Μόλις πληροφορείται ότι είμαι Κύπριος θα ρωτήσει: Τι γίνεται με το νησί; Θα βρεθεί επιτέλους λύση; Θα το ενώσετε πάλι; Για να προσθέσει ότι ο Γιώργος Μπίζος, ο ελληνικής καταγωγής  δικηγόρος και φίλος του Μαντέλα, του μιλούσε συχνά για την Κύπρο. Του εξηγώ τις δυσκολίες στο δρόμο της λύσης, για τους ισχυρούς αντιπάλους, για τον άνισο αγώνα.

Η απάντηση του: «Θα σου πω κάτι και μην το θεωρήσεις απλοϊκό. Οι κακοί θα πεθάνουν και εσείς θα ζήσετε να το δείτε. Αυτό μου  έλεγε η μάνα μου όταν νεαρός απογοητευόμουν κάποτε από τις δυσκολίες στον αγώνα εναντίον του απαρτχάιντ. « Μια μέρα, μου έλεγε, τα παιδιά τους θα σκεφτούν : Γιατί να κρατάω το όπλο και να σκοτώνω τους μαύρους; Και τότε θα αλλάξουν όλα, θα το δείς». Εμείς ζήσαμε και το είδαμε. Θα το δείτε κι΄ εσείς. Πρέπει όμως ν΄ αντέξετε».

Το βράδυ που η ISPA τιμούσε με ειδικά βραβεία τρία μεγάλα τέκνα της Νότιας Αφρικής, τον John Kani, τον Joseph Shapalala και τη Miriam Makeba, έζησα την απόλυτη ταύτιση ενός λαού με τους πνευματικούς του ηγέτες, τους καλλιτέχνες του.

Ποτέ δεν πίστευα ότι καλλιτέχνες αυτής της ποιότητας, που καμιά σχέση δεν έχουν με το star system, μπορούν να συγκεντρώσουν τόσο δυνατά αισθήματα λατρείας και θαυμασμού από το λαό.

Ειδικά κατά την απονομή των βραβείων στη μεγάλη φωνή της μουσικής και μαχόμενης Αφρικής, τη Miriam Makeba, παρ΄όλο που η ίδια βρισκόταν άρρωστη στο κρεβάτι και την αντιπροσώπευσε η κόρη της και ο σύζυγος της, ο μοναδικός Hugh Masekela με την τρομπέτα του, η αγάπη των παρευρισκομένων στο πρόσωπο της πήρε τις διατάσεις παροξυσμού. Είναι πραγματικά τυχεροί οι καλλιτέχνες που αξιώθηκαν τέτοιας λαϊκής αναγνώρισης και  αγάπης και ξεχωριστός ο λαός που μπορεί να αγαπήσει με τόσο πάθος τους δημιουργούς.

Ubuntu: Οι άγριοι μας διδάσκουν να ζούμε

Το πρόσωπο του John Kani λάμπει όταν μιλά για το Ubuntu. Όταν πριν δύο χρόνια μίλησε στο συνέδριο της ISPA στη Νέα Υόρκη για το Ubuntu, τη ψυχή της Αφρικής, η απόφαση υπήρξε ομόφωνη: Αυτό θα είναι το θέμα του Συνεδρίου του Durban. Στη συνέχεια ο τίτλος ολοκληρώθηκε και έγινε: «Ubuntu . Το λίκνο της ανθρωπότητας».

Τι είναι λοιπόν εκείνο που η Αφρική μπορεί να διδάξει την ανθρωπότητα και που έκριναν τόσο σημαντικό οι κορυφαίοι πολιτιστικοί παράγοντες της Αμερικής και της Ευρώπης; Ίσως αυτό που λείπει περισσότερο από το σύγχρονο κόσμο. Τον κόσμο του ατομικισμού, της ιδιοτέλειας, του εγωισμού, της απληστίας, της καχυποψίας, της μνησικακίας, της μισαλλοδοξίας, της ψυχικής μικρότητας και μιζέριας.

Το Ubuntu είναι το καταστάλαγμα της αφρικανικής σοφίας και μετουσιώνεται στη φράση: «Ο άνθρωπος είναι άνθρωπος λόγω των άλλων ανθρώπων». Ubuntu λοιπόν είναι το να μοιράζεσαι τη ζωή με τους άλλους, είναι η φιλαλληλία, η αλληλεγγύη, η ανθρωπιά, η ψυχική ευγένεια, ο σεβασμός και η εκτίμηση προς τους συνανθρώπου μας, η συναδέλφωση και η συλλογικότητα, το κοινό όραμα και ο κοινός δρόμος για την υλοποίηση του, η ομαδική δουλειά και προσπάθεια για το ομαδικό καλό, η ιδιότητα του να είσαι άνθρωπος μαζί με άλλους ανθρώπους.

Η Αφρική λοιπόν, που υπήρξε το λίκνο της ανθρωπότητας, μπορεί να διδάξει αυτές τις αξίες στο σημερινό άνθρωπο και ιδιαίτερα στους πιο ευαίσθητους δέκτες και μεταλαμπαδευτές, τους καλλιτέχνες, για να επαναφέρουν μέσω της τέχνης τη χαμένη ανθρωπιά στη συλλογική συνείδηση της ανθρωπότητας.

Σύμφωνα με τον  Αρχιεπίσκοπο Desmond Tutu, το Ubuntu είναι η ουσία του να είσαι άνθρωπος, είναι το δώρο της Αφρικής  στον κόσμο. Και πραγματικά είναι ένα πολύτιμο δώρο στο σύγχρονο κόσμο όπου κυριαρχεί το homo homini lupus.

Το Συνέδριο φθάνει στο τέλος του. Ανταλλάζουμε τις τελευταίες κουβέντες με ένα από τους σύνεδρους, τον καταξιωμένο συγγραφέα Ronnie Govender, Νοτιοαφρικανό ινδικής καταγωγής, απόγονο, όπως λέει ο ίδιος, των σκλάβων που έφεραν οι Bρετανοί από την Ινδία για να δουλέψουν στις φυτείες ζαχαροκάλαμου και που τους ονόμασαν κατ’ ευφημισμό «συμβασιούχους εργάτες».

Μας προσεγγίζει μια νεαρή Ζουλού και ρωτά αν μπορεί να μπει στην παρέα μας. Είναι η Mpgo. Κάνει τα πρώτα της  βήματα στο χορό και τη μουσική και χαίρεται γιατί άνθρωποι από όλο τον κόσμο τους έκαναν την τιμή και  ήρθαν στο Durban, μια πόλη της χώρας ή καλύτερα του Βασιλείου των Ζουλού.

« Ο ερχομός σας μας δίνει ελπίδα», μου λέει. Και η απάντηση μου αυθόρμητη, ειλικρινής και οπωσδήποτε απροσδόκητη για την ίδια: «Δεν ξέρεις πόση ελπίδα μας δίνετε εσείς!»

Καλή μου Mpgo  και όλη η φυλή σου: Giya Bonga, Sipne Sendladla!